Government of Nepal Logo
नेपाल सरकार
गृह मन्त्रालय

जिल्ला प्रशासन कार्यालय, कपिलवस्तु

Visit Nepal 2020 - Ministry of Home Affairs

कपिलवस्तु जिल्लाको परिचय

नेपालको पश्चिमाञ्चल क्षेत्र अन्तर्गत लुम्बिनी अञ्चलमा पर्ने कपिलवस्तु जिल्लाको कूल क्षेत्रफल १७३८ वर्ग कि.मी. र २७."२५" देखि २७."४९" उत्तरी अक्षांश र ८२."४१" देखि ८३."१४" अक्षांश पुर्वी देशान्तरमा अवस्थित रहेको यो जिल्लाको पुर्व पश्चिम सरदर ३३.५ माइल उत्तर दक्षिण २० माइल रहेको छ । शाक्य वंशीय राजा सुद्धोधनको राजदरबार यसै जिल्लाको तिलौराकोटमा पर्दछ । ७७ गा.वि.स., १ न.पा., १५ इलाका तथा ५ निर्वाचन क्षेत्र रहेको यो जिल्ला विभिन्न जातजाति, धर्म र सम्प्रदायको संस्कृतिले भरिपुर्ण रहेको छ । धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक हिसाबले यहाँ प्रशस्त तीर्थस्थलहरु रहेका छन् । विभिन्न नदीनाला र तालतलैयाले भरिपुर्ण यस जिल्लाका मुख्य नदीहरुमा कोठी, जमुवार, वाणगंगा, बेल, कुनुरुवा, अर्रा, जवई, सुरईर र तालहरुमा जखीरा, बुड्ढी, लम्बुसागर, निगालीसागर, अजिगरा, बजहा, सगराताल इत्यादि रहेका छन् ।

प्राचीन कपिलवस्तु तिलौराकोट:

तिलौराकोट ऐतिहासिक कपिलवस्तु राज्यको राजधानी, शाक्य वंशीय राजा शुद्धोधनका दरबार तथा राजकुमार सिद्धार्थले आफ्नो जीवनको प्रारम्भिक २९ वर्ष व्यतित गरेको पवित्र स्थल हो । तिलौराकोट सदरमुकाम तौलिहवा देखि ३ कि.मि. उत्तरपश्चिममा वाणगंगा (भागीरथी) नदीको पूर्वीय तटमा अवस्थित यस स्थानमा प्राचिन पुरातात्विक भगनावशेषहरु रहेका छन् ।

भगवान बुद्धका पिता राजा शुद्धोधनको राजप्रासाद रहेको यसै स्थानमा आजभन्दा २५५५ वर्ष पुर्व भगवान बुद्धले आमा मायादेवीको गर्भमा बास गरेका थिए र लुम्बिनीमा जन्म भई तिलौराकोटमा २९ वर्षे जीवनयापन गरेको यो स्थान हो । जहाँ पुरातात्विक आधारहरु प्रशस्त रहेका छन् । उत्तर दक्षिण १७०० फिट लामो र पुर्व पश्चिम १३०० फिट चौडा र ८ देखि १२ फिटसम्म चौडा पर्खाल भएको प्राचीन कपिलवस्तुको राजधानी तिलौराकोटमा विभिन्न समयमा गरिएका उत्खननबाट तीनवटा भग्वावशेष स्पस्ट रुपमा देखिन्छन् । ती भग्नावशेषहरुमा पश्चिमीद्वारको रुपमा परिचित भागमा उत्खनन हुँदा दुबै तर्फ बुर्जाहरुका साथै ईट छापिएको १९ फीट चौडा बाटोको दुबैतर्फ बलिहरु छन् । राजा शुद्धोधनको दरबार, सुरक्षा पर्खाल, पोखरी, यशोधरा राहुल विहार, सिद्धार्थ गौतमको पाठशाला, तत्कालिन देव मन्दिर रहेका छन् भने उत्खननबाट ताम्र मुद्दा अन्य धातुका वस्तुहरु प्राप्त भएका छन् । शुद्धोधनको राजमहल (Palace Complex) उत्खनन गर्दा कुशाङ, मौर्य, सुङ्गा कालका सिक्काहरु, Grey Ware भाडाका टुक्रा र तत्कालिन हतियार र गाग्रीहरु फेला पारेका थिए भने भगवान गौतम बुद्धले सांसारिक जीवन त्याग गरी ज्ञान प्राप्तीका लागि आफ्नो राजदरबार त्याग गरी गएको पुर्वीद्वारको रुपमा परिचित महाभिनिष्क्रर्मण द्वार उत्खनन हुँदा १९ फीट चौडा बाटो, दायाँ बायाँ दुई बुर्जाहरु, माला, गुटिका, चुरा र ब्राह्मी अभिलेखयुक्त मोहर छाप प्राप्त भएका छन् । भारत, जापान, युनेस्को तथा नेपालका पुरातत्वविदहरुबाट पटक पटक गरिएको उत्खननले पूर्वपश्चिम प्रवेशद्वार बीचमा राजप्रसादको केही खण्ड तथा पुर्वपश्चिम र दक्षिण तर्फ सुरक्षा पर्खालहरु उत्खनित भैसकेका छन् । अझै प्रशस्त प्राचीन अवशेषहरु उत्खननको पर्खाइमा रहेका छन् । विरुद्धकद्वार विध्वंस गरिएको प्राचीन कपिलवस्तु तिलौराकोट भगनावशेषको रुपमा रहेको छ । यसके चारैतर्फ अति महत्वपुर्ण स्तुपहरु रहेका छन् । पूर्वदक्षिण तर्फ सुरक्षा नहर (खाई) समेत रहेको पाइन्छ ।

जोडा स्तुप:

धननिहवाको नामले प्रसिद्ध यो स्तुप प्राचीन ईटाद्वारा निर्माण गरिएको छ । राजा शुद्धोधन र महारानी मायादेवीको स्मृतिमा निर्माण गरिएको यी स्तुपको उत्खनन कार्य तथा संरक्षण कार्य भैसकेको छ । ठूलो स्तुपको ठीक आधा भागमा सानो स्तुप रहेको छ । उक्त स्थान तिलौराकोट देखि उत्तरमा पर्छ ।